За македонцките работи/Предговор

„За македонцките работи“ Автор: Кръсте Мисирков

Резюме на съвременен български език

Всеки човек има и право и задолжение публично да изразява мнението си за стратегическите интереси на своя народ. Само чрез публичен дебат относно тези стратегически интереси може да се отбегне те да бъдат разбрани погрешно и да доведат до нещастие и страдания. Тази книга е моят принос в тази посока.

Много читатели от Македония ще бъдат изумени от тази книга и идеите, изразени в нея. Някои ще кажат: защо раздяла с българите, когато досега сме воювали заедно. Други ще кажат, че с пълната ни раздяла като народ, интересите на всички балкански славяни ще отслабнат, а ние македонците ще трябва да започнем борбата отначало. Други ще ме нападнат че проповядвам в полза на Турция и великите сили, които не се интересуват от нас македонците.

Тази книга наистина говори и за раздяла и обединение. Раздяла с тези, от които вече сме разделени, с които никога няма да ни бъде позволено да се обединим. Присъединяване към онези, с които имаме морален дълг да се обединим и с които този съюз е възможен. Ако с раздялата си с балканските славянски народи успеем да обединим цялото славянско македонско население като цяло, няма да отслабваме, а ще укрепваме. Именно като изпълним идеите в тази книга, поговорката, че силата е в съединението, ще бъде оправдана.

Въпросът сега е: ще ни е от полза раздялата с балканските народи на нашите врагове и кои са нашите врагове? Модно е в България да се казва, че най-големите врагове на балканските славяни са руснаците и австро-унгарците, защото те искат да използват Македония за отслабване и на сърбите, и на българите, така че Русия да доминира над България и Истанбул, а Австро-Унгария - Сърбия и Солун. Това е българска гледна точка и не смятам да я подкрепям. Напротив, като македонец считам, че Русия и Австро-Унгария не са врагове на Македония, а на България, Гърция и Сърбия. Само чрез бурна борба с тези три държави ще спасим родината си от екзекуция.

Революцията не е единственият начин да реализираме нашите македонски интереси. Илинден беше и донесе най-ужасните последици за нас. Сега е моментът да се възползваме от малкото, получено от въстанието: Мирцщегските реформи и да се съсредоточим върху постепенното развитие на нашия народ в морално-религиозна посока. Нека изгоним неканените гости: българи, гърци и сърби, които се намесват в националните ни интереси. Нека отхвърлим булото на националната и религиозна пропаганда в Македония, за да гледаме на нашите македонски интереси със собствените си очи.

Ние сме длъжни да бъдем лоялни към турското правителство, но в същото време да изискаме поредица от реформи, които ще защитават нашите интереси за национално и културно развитие. Нашата подкрепа тук ще бъдат два международни акта: февруарските реформи и проектът Мирцщег.

Знам, че това ще бъде посрещнато с много ирония. Но руско-австрийските реформи са международен акт и дават право на македонците да се стремят, преди великите сили да бъдат напълно изпълнени. Нека не мислят, че тези реформи могат да бъдат погребани, тъй като 23-ият член на Берлинското споразумение беше погребан. Този член е погребан, но не от Европа, а от България, която насилствено анексира Източна Румелия, нарушавайки Берлинското споразумение, и по този начин погребва цялото споразумение.

В тези руско-австрийски реформи, освен тези две страни и Турция, само ние македонците сме единственият важен фактор. Не трябва да даваме на Турция извинение да не проведе тези реформи. Така ще нараним себе си, както показа Илинденското въстание. Тези реформи бяха направени, за да се предотврати такова общонационално въстание. Но комитетът изчака два-три месеца и след това с „чиста съвест“ обяви, че ще има въстание. Така те дадоха извинение на Турция да отложи прилагането на реформите.

Това е съдържанието на книгата и в съответствие с моя ангажимент да отделя интересите си от интересите на балканските славянски народи, аз го пиша на централния македонски диалект, който отсега нататък ще бъде македонският книжовен език.

Пълният текст в оригиналния правопис

Секоі чоек, како член на некоіа обшчина или некоіе другарство, имат извесен долг и извесни праа кон и од ниф. Народот не іет нишчо друго, осим едно големо другарство, основано на крвно сродство, на обшч произлез, на обчши интереси. Паметуан'то на тоа родство, тоіа произлез и тиіе интереси, заставуат секоі член од некоі народ, да се одречит од некоіи своіи праа и интереси, за да посветит част од своите сили на обшчата арнотиіа. Тоа іет долгот кон народните интереси, за што членот од народноста добиіат зашчита на своіте лични интереси тамо, каде не сет доста само негоіте сили. Долгот кон народот іет тесно врѕан со долгот кон таткоината, зашто пон'атіето народ іет тесно врѕано со пон'атіето таткоина. Долгот кон народот и таткоината зависит од приликите историіцки, коіи преживуат іеден народ и іедна страна. Тоі се применуат кон приликите. Долгот кон таткоината и народот, до негоото осашчествуаін'е, се велит народен идеал и кон негоото осашчествуаін'е требит да се стремит секоі свесен чоек. Народниіот идеал се применуат кон историіцките прилики и тоа , шчо денеска било народен идеал , утре по негоото осашчествуаін'е ке отстапит место на друг, за коі по напред мало се мислило. Често пак од іеден народ историіцките прилики требаат или корени изменуаін'е на народните идеали, коренен обрат на идеалите во друг праец, или угрожаваат нему со полно унишчожааін'е. Народните идеали или долгот кон таткоината, се разбираат од разни членои на народот различно. Коі наі верно іет разбрал истинцкиіо и наі праиіот народен идеал, се видит со порамнуан'ето на разбираін'ето на народниот идеал од разни лица. За да можит да бидит порамнуаін'е и оценуаін'е на различно разбраните народни идеали, требит, тиіе да бидат искажани устно или на книга. Искажуаін'ето на своіето разбираін'е на народните идеали и критиката на таквиіа не іет праздна работа, зашчо идеалите се душата на на обшчата народна работа и од здравоста на таіа душа зависит и здравоста и плодоитоста на самата обшенародна работа. Лошо разбраните народни идеали само уголемуат народните нестреки без да донесат полза на народот.

Така разбираіки долгот кон таткоината, іас се решиф, прво, да изложам моето разбираін'е на народните идеали на македонците во іеден ред расудуаін'а печатени во Петроградцкото Македонцко Словенцко Научно-литературно Другарство „Св. Климент“, а после да и напечатам во таіа книга, каде сет поместени и расудуаін'а, не прочетени во упоменатото другарство. Со тоа мисл'ам да исполнуам спроти моіте сили, іеден дел од моіот долг кон народот моі и кон таткоината ми.

Мнозина од македонцките читачи ке бидат удивени от поіавуан'ето на таіа книга. За удивуаін'е ке им бидит во неіа много. Некоіи ке речат: зошто отцепуаін'е от бугарите, кога ниіе до сега сме се велеле бугари и соединеін'ето, а не расцепуаін'ето праит силата? Друзи ке расудуат, оти со полното отцепуаін'е, от іедна страна, ке восторжествуваат нашите неприіатели, коіи шчо направуат сите своіи сили да ослабат балканцките словени, за да си подготват почва за раздел'уаін'е на балканцките земіи помег’у ниф, а од друга страна, оти оно ке не натерат нас македонците да се откажеме от нашиіот прв долг, да се бориме за политична слободиіа, да разрушиме се, до сега напраено и да се зафатиме се одноо, така да се речит, од азбука. Треки ке наідат, оти іас проповедуам некаков надеж на попрауаін'е на турците спроти нас и на европеіцки реформи во таткоината ни, кога до сега іасно било докажано оти ни Турциіа сакала, сакат и ке сакат реформи во Македониіа, ни држаите сет наклонени да іа принудат Турциіа, за да ни даіит некакви па и наі мали реформи. Држаите, вел'ат мнозина, само играат дипломатична игра со реформи, за да не склонат нас, да се откажеме от вооражена борба со Турциіа, от коіа ке се нарушиат нивниіот мир, а пошто се одречиме от таіа борба, тиіе ке ослабат да бараат от Турциіа реформи за Македониіа.

Тиіа сет наі главните возразуаін'а, шчо очекуам от мнозина од моіте сонародници. Ми се чинит, оти они не сет праи и ето зашчо: Во ноата книга се зборуат, вистина, и за отцепуаін'е и за соединуаін'е, но за отцепуаін'е от тиіе, шчо сме веке отцепени и со коіи никоі пат не ке ни позвол'ат да се соіединиме, а за соіединуаін'е со тиіе, со коіи сме морално задолжени да се соіединиме, и со коіи соіединеін'ето іет возможно. Ако со нашето отцепуаін'е од балканцките словенцки народи достигниме соіединуаін'ето на сето македонцко словенцко населеін'е во іедно цело, ниіе не ке ослабниме, туку ке се усилиме, така да од иополнуаін'ето на идеіите, шчо сет развиіени во таіа книга само ке се оправдат послоицата, да іет силата во соіединеін'ето.

Сега се питат: дали од нашето отцепуаін'е од балканцките народи, ке се восползуват нашите неприіатели и коіи сет тиіе? Сега во Бугариіа іет мода да зборуат, да сет наі големи неприіатели на балканцките словени: русите и ав.строунгарците, коіи сакаат на оточва на македонцкото прашаін'е да се зафатит и продолжит іедна борба мег’у србите и бугарите, коіа ке ослабит силите и на іедните и на друзите до таква степен, шчо ке требит да се набркаат во балканцките работи Русиіа и Австро-Унгариіа и првата ке завоіуват Бугариіа и Стамбул, а втората Србиіа и Солун. Іас ке си позвол'ам да не се согласам со такво глабоко политично „далековидеін'е". Можит, бугарите и сет праи, кога мисл'ат, оти Русиіа без Бугариіа не можит да сашчествуат, ни политично, ни економцки, но тоа іет бугарцка политика, а іас не сум намерен да политиканствуам бугарцки. Іас сум македонец и интересите на моіата таткоина ми се предстауат така: не Русиіа и Австро-Унгариіа сет неприіателите на Македониіа, а Бугариіа, Грциіа и Србиіа. Само енергична борба со тиіа три држаи ке избаит од погубуаін'е нашата таткоина.

Борбата со трите балканцки држаи не протиоречит на нашите интереси, коіи се достигаат и со револ'уциіа и со евол'уциіа, или постепено развиіаін'е на нашиіот народ во моралнорелигиозен праец. Револ'уциіата стана и, ако има наіужасни последици за нас, пак даде некоіи благодатни резултати, со кои шчо можат да бидат задоолени нашите борци за национална слободиіа: тоа сет міурцштегцките реформи, коіи ке бидат раширени опроти нуждите, шчо ке се покажат со време. Идеіите за полно отцепуаін'е на нашиіот народ од друзите балканцки народи, не сет протиоречіе на досегашното работеін'е на нашиіот народ за слободиіа, а само продолжеін'е на негоото досегашно работеін'е, на почва евол'уциіна. До сега нашиіот народ се интересуал поеке само со полна политична автономиіа, а во националните наши интереси допушк'ал башибузукцки да му се набркуат разни неканени гости, како: бугари, грци и срби. По политичката борба идит значит националната. Но борбата со пропагандите во Македониіа не іет чекор назад, туку напред, зашчо и тука имаме работа со борба за слободиіа, со борба со мрачните сили, шчо не дозвол'уат на таткоината ни сама со свои очи да гледат своите интереси, ами и наврзуат дзрдзала, шчо омрачуат истината и и придаат бугарцка, србцка и грцка боіа. Време іет да отфрлиме од очите наши мрежите, шчо ни и кладоа националните и верцки пропаганди въ Македониіа.

За нашите односи кон турците іас можам да речам само іедно: ниіе сме задолжени да напраиме се, шчо се барат од нас, за да докажиме на Турциіа, оти неіното остааін'е како европеіцка држаа стрек'ат во нас полно сочувство. Ниіе сме задолжени да бидеме лоіални поданици на Н. Ц. В. Султано. Но при тоа бараме и ке бараме од Негоото праителство цел ред реформи, коіи ке ни сочуваат наі главните интереси на нашето национално и културно развиіаін'е. Јас мисл'ам, оти ниіе требит да бидеме лоіални кон Турциіа, но предполагаіки, оти турцкото праителство и народ ке разберат наі после, оти интересите на нивната држаа во Европа совпадаат со нашите и зависат наі много од ниф, а не си протиоречат, и затоа турците први ке требит да докажат искреното сакаін'е да сет во мир со нас и со тоа да заслужат нашата поддршка на нивните интереси. Ако пак тиіе мисл'ат со нас да не се церемонат, и да лажат Европа и нас со реформи, коіи не іи иополнуат, то не ке се удивит Турциіа, ако и ниіе обрниме нашите возгледи кон Европа и од неіа бараме, да се воведат во таткоината ни со сила тиіа реформи, шчо се признаваат от силите европеіцки за истинцка требност за успеіаін'ето на религиознонационалното и културно развиіаін'е на македонцките рисіани. Европа ке обрнит возгледите на нашите бараін'а, зашчо она іет задолжена да напраит тоа со два меѓународни актои: проекто за реформи во Македониіа от Февруар и міурцштегцкиіот проект. Тиіе два мег’ународни актои ни обек'аваат постепено рашируаін'е на реформите во Македониіа, и со тоа даат ни прао да се обрак'аме до двете реформаторцки држаи со меморандуми и по друзи патишча, за да им покажиме на нашите религиознонационални и економцки нужди, како и на тоа, шчо праит Турциіа, за да се исполнат тиіа наши нужди.

Знам многу арну, оти мнозина со ирониіа ке се однесат кон моіите надежи за европеіцки реформи. Но на тиіа ирониіи ево со шчо іас ке одгоорам: не іет истина кажуаін'ето, да не ке излезит нишчо от усилиіата на Русиіа и АвстроУунгариіа да се уредат работите во Македониіа. Проектите за реформи и усилиіата да се воведат тиіа не сет, како мисл'ат мнозина, само игра да ломинит време и да останит се, каоко шчо си било. Проектите за реформи на Русиіа и Австро-Унгариіа сет мегународни. актои, неисполнуаін'ето на коіи от Турциіа іет насмешка и оскрбуаін'е за реформаторцките држаи и им даат полно прао за репресалиіи против нарушаачот на мег’ународното прао. Да било така лесно и безнакажано престапуаін'ето на мег’ународното прао, до сега држаите, денеска ке приимаа на себе разни задолжеін'а и утре ке се откажуаа од ниф. Но не било така.

Реформите рускоавстриіцки, іедно сет мег’ународен акт, ке даат прао секога на македонците да настоіаваат пред Големити Сили да се ислолнат во полност. Нека не мисл'ат, оти они можат да бидат закопани, како шчо іет закопан берлинцкиіот трактат со негоиіот 23 член за Македониіа. Берлинцкиіот догоор вистина іет закопан, но не од Европа, а од Бугариіа, коіа изврши соединуаін'ето со Источна Румелиіа со насилствен преврат - без согласиіе на држаите, шчо потписаа берлинцкиіот трактат; а со нарушааін'ето на іеден параграф се нарушаат и сет трактат. Сегашните рускоавстриіцки реформи силно се разликуваат од берлинцкиіот трактат со тоа, шчо сет они само мег’ународен акт закл'учен мег’у три држаи. Осим ниф важен фактор се іавуаме само ниіе македонците. Воліата на двете соіузни држаи: Русиіа и Австро-Унгариіа можит да сретит протиодеіство само от Турциіа и од нас, но наі поеке од нас, зашчо со реформите се бараат, не од нас, а от Турциіа задолжеін'а и ако ниіе со нашите работи покажиме, оти тиіа задолжениіа, шчо се бараат от Турциіа, не не удовлетворуат, то ниіе само ке поможиме на Турциіа, нишчо да не воведит од реформите, шчо се бараат од неіа. Турциіа ке велит, оти она се, шчо можит да напраит, ке напраит и напраила, а поеке не можела да напраит за тоа, шчо комитетите не даат на населеін'ето да се успокоит, а во іедна страна, каде іет се на воено положеін'е, сите добри намереін'а на праителството се рушат от сопротивуаін'ето на немирното населеін'е; а ако военото положеін'е се продолжит поеке од іедна година, реформите ке се состарат по наша вина и ке се заколат. Таква іедна служба ниіе сослужифме на Турциа по обіавуаін'ето на февруарцките реформи. Исто така, ако не сакаме никакви реформи, можиме да и послужиме и за однапред. И после, како и до сега, пак ке фрлиме вината на Големите Сили, коіи секоі пат излегуваат криви за нашите грешки.

Собитіата, шчо се развиіа до сега ни покажаа іасно колко ниіе сами можиме да си напакостиме, мислеіки, оти постапуаме праилно.

За да се предупредат жртвите од іедно секадешно востааін'е, се изработи февруарцкиіот руско-австриіцки проект за реформи, вистина не совршен, но со огоорка, оти тоі ке бидит постепено раширен. Поминаа месец, 2, 5, 7 и нишчо од него не излезе. Се прашат: зашчо? Ке одгоорат нашите: зашчо Турциіа и Европа не сакаат серіозно реформи. Но не іет така. Турциіа, можит и не сакат реформи, но сакаат тиіе, шчо го изработиіа проектот. Се прашаше само: кому приликите ке дозвол'ат да надделит? А во тиіе прилики наі важен фактор бефме ниіе. Да се склонефме пред воліата на Европа и четите, или да се предадеа, или да се оттргнеа во Бугариіа, или барем да се напраиіа некои прегоори со реформаторцките држаи, во коіи просто можеше да се речит, оти четите, или ке се оттргнат, или ке се предадат, но нека не мачат турците мирното населеін'е, за тоа, шчо, можит, некаде се имаат пушки, то ке настапеше во Македониіа мирно време, кога ке се бараше от Турциіа да се воведат во полност реформите и да се оттеглат воіските од Македониіа. Но шчо напраи комитетот? Тоі реши 4 1/2 месеци да чекат резултатите од воведуаін'ето на реформите и после обіави со „чиста совест" востааін'ето. Во време на обіавуаін'ето на востааін'ето, комитетот можеше да речит, оти тоі не бркал на држаите да воведат реформите. Но тоа не іет токму. Вистина четите избегуаа стражеін'ата, но тоа ушче не значит да не бркаа да се воведат реформите. Тиіе избегуаа, но турците бараа стражеін'а и успеа поеке од комитето. Комитетот кажуаше да немат чети, немат протиодеіство на реформите од негоа страна, а пак турците кажуваа да има чети, населеін'ето да имат оражіе и се готвит за востааін'е, воіската имат постоіани столкнуаін'а со четите, четите убиваат мирните жители, шчо не и слушаат и сет верни слуги на Падишаот. Ако земиме ноините од времето на публикуаін'ето на февруарцките реформи до и после обіауаін'ето на востааін'ето во Битолцко на 20 іули и прегледаме во ниф телеграмите од Стамбул, то ке видиме, оти Портата постоіано предстауат на рускиіот и австроунгарцкиіот амбасадери списоци од стражеін'а на турцкиіот аскер со четите, списоци од наідено при обиските оражіе у населеін'ето, описоци од убиіства, совршени од четите над мирното населеін'е. И наіпосле списоци од воведени рефооми.

Шчо сакаше да речит Турциіа со тиіе списоци, іет многу іасну: „іас сакам да воведам реформите во Македониіа, но наместо реформи сега за сега ке воведам аскер и маки, зашчо страната се готвит за револ'уциіа, подготвуана от престапното работеін'е на комитетите, коіи шчо состауат како држаа во држаа: ке ми позволите, прво, да усмирам страната и да воведам мир, а после ке се воведат нужните реформи". Со друзи зборои: комитетот ми даат возможност за іедна година да се извинуам за неисполнуаін'ето на реформите, а после не ке и воведам, зашчо они ке остарат. Іа. каква услуга ниіе напраифме на Турциіа, со нашето недоверуаін'е ком австро-рускиіот проект од реформи. Сакаме ли ушче іеднаш да не послужиме на Турциіа, и пак да не напраиме криви друзите за нашите грешки? Іас мисл'ам, оти нишчо друго не ни остаат да напраиме осим да се однесеме со полно доверіе ком реформаторцките усиліа на двете заинтересуани Сили, и со тоа да иангажираме, час по скоро да се воведат обек'аните реформи.

Со тиіе неколку зборои іас сакаф да поіаснам содржаін'ето на предложената на македонцките читачи книга за наіважните за нас прашаін'а. Како последуач на идеіата за полно отдел'аін'е на нашите интереси од интересите на Балканцките народи и за самостоіно културнонационално развиіаін'е, іас и іе написаф на централното македонцко наречіе, коіе за мене от сега на тамо имат да бидит литературен македонцки іазик. Нерамностите, шчо ке се окажат во іазикот на моіата книга, сет сосим природни и ке можеа да се отстранат само при іедно по глабоко знаіаін'е на централното македонцко наречіе, со шчо не можам да се пофал'ам. Но и при тоа се надеіам, оти за македонците таков іазик ке бидит по приіатен и по звучен, од іазико на нашите суседи, со коіи ниіе сега за сега се дигаме на големо.

Външни връзки

• За македонцките работи - на Комонс.
• За македонцките работи на Уикипедия