Мисли за болгарскиот язик - Партения Зографски

От Уикиизточник
Направо към навигацията Направо към търсенето
Мисли за болгарскиот язик
Автор: [[Автор:w:Партений Зографски|w:Партений Зографски]]
Мисли за болгарскиот язик - Партения Зографски - 1858

Мисли

за

болгарскиот язик

И други пот сме кажале, пак сега кажуваме, што за да может да се составит еден обштий писменний язик прво е потребно да излезат на яве сите местни наречия и идийомизми на язикот ни, врху които обштийот язик имат да се дзидат: догде не се направит тоа нешто, никой не может и неимат право да судит и да редит за обштий писменний язик, основуваешти се на едно толко, кое и да е оно, наречие; и секое подобно судење и редење, како не полно, кя е суетно и безплодно.

Нашиот язик, како што е познато, се делит на две главни наречия, от кои едното се говорит во Болгария и Тракия, а пак другото во Македония. Првото от них веќе е сем известно; зашто се что се писало до сега на наш йозик се на него се писало, а на другото ни гри: по тая причина, что возраждението на нашата писменност се почна осгора на долу. Овая е причината что не толку иностанните славянисти но и од истите наши ученни, что не принадлежат на Македонското наречйе, немает за него некакво основателно и определенно понятие. За да изведеме на свет Македонското наречйе со сите негови обшти и местни идийомизми, до колко е то нам возможно, мие имаме намерение да составиме на него грамматика в параллел со другото; но понеже тоа наше намеренийе может мало да се позабавит, мие сега излагаме кратко главните негови особености относително кон другото наречйе.[1]

Македонското наречйе не толко не требет и не может да бидет исключенно от обштийот писменний язик, но добро кя беше ако оно ся примаше за главна негова основа; по тая причина что оно е по полнозвучно, по плавно и по стройно, и в много отношения по полно и по богато. Претставители на тоа наречйе се югозападните страни на Македония.

Првата и найголемата разлика, што суштествуват по меѓу двете наречя, состоит, според нашето мнение, в различното им произносување или словоударение: Така Македонското наречйе обикновено любит да ударат в начало на словата, а напротив другото на конец, така что в првото наречйе вие никой пат не можете да сретните слово с ударенийе на последнийот слог, кога напротив тоа посленото в повеќето слова ударат на окончанието. Овде Македонското наречйе се сблизуват со Србското.

Освен тоа в Македонското наречйе находиме уште следуюштите особенности:

1) Оно не трпит следуюштите шипяшти букви Ж и Ш пред Д и Т, и в таков случай последните или се умягчавает или сохранувает тврдото свое произношенийе.

2) Буквата А секога имат полно и ясно произношенийе, а не, како в другото наречйе, стривнето и полугласно.

3) Е и О ни в каков случай не си изменувает своето произношенийе, како в другото наречйе, првата на И а другата на У.

4) Ъ и Ь сочувале своет полугласйе там, где и во другото наречйе, и толко в едно поднаречйе се превратиле во полногласна О, како: Корст, Цорков, Ворт, полн, Ворт, Торга и проч. на место: Кьрст, Цьрков, Вьрт и проч.

5. Ѣ секога, без исключенийе, се произносит како чисто Е, и никога не звучит како Ѧ, како што стават в другото наречйе. Ако да не беше тоа разногласийе в произношенийето оваа буква можепе совршенно да се изметнет от новоболгарската писменност. Сега на прв пот мие я оставаме на страна, до где видиме и разсудиме по добре за нейзината судба.

6. Х или со сем се остават како на пример: ода, убаво, оро, арно, пишеа или одеа, стоеа и пр, на место хода, хубаво, ходеха, стоеха и пр. или се произносит како ф: пишеф, читав, праф, фала, фрла на место: пишех, прах, хвала и пр. или наконец како в: уво, бьлва и пр. наместо ухо, бьлха. Правила за тоа кя се изложат во грамматиката.

7. Членовите од местоименията ов и он, за които некога подробно бехме писале и пак имаме да пишими за спровргнеме некои ложни мнения, што суштествувает за них.

8. Склоненията на собствените имяни поуцелеле в Македонското наречйе, отколи в другото, како имаме да видиме в грамматиката.

9. Средните имиња, што кончавает на ле и ре и сите ималителни в множественно число кончавает на иња, а не на ета, како: поле полиња, море мориња, момче, момчиња, книже книжиња.

10. Третото единственно лице в настояштето време в изявително наклоненийе сохрануват старото окончание т.

11. Третото множественно лице на тоа исто време имат различно, според биде-ст и глаголи-ст и поднаречйето, окончанийе, заштото не е овде место да излагаме подробно правила за тоа нешто.

12. Македонското наречйе имат депричастийе.

13. Рогатата буква Ѫ в Македонското наречйе се произносит како чисто А, а в некои места како О, на пример, рака, мака, лажа, каде, маж и пр. или рока, мока, пот, ложа и пр. на место рѪка, мѪка, пѪт и пр. Толко во едно поднаречйе она е сохранила, и то толко во гореспоменутите случаи, сиреч кога она е коренна буква. Оваа буква и в другото наречйе не е сохранена освен в гореспомеутите случаи, сиреч в тие не много слова, где она се находит во среде. Следователно ако држиме мие едно начало, сиреч да пишиме според сегашното произношение, како что и требет да правиме, ако сакам да не падаме во противоречие и да не сатрудняваме правописанието без секоя нужда и полза, Ѫ не требет да се употребляват освен в гореспоменутите случаи.

Така убо противоречат себе си, две начала принимаешти, тие, что пишат винителнийи падеж в женските имена со Ѫ, ибо ако подражаюште на старинната клавает тие Ѫ во винителний падеж, без да го произносат, тога требет да постапат така точно и относително другите падежи: родителнийот и дателнийот, сиреч и них да и пишат: провиот со ЪІ а другиот со Ѣ, ибо они така кончавале в старо време, и тога каде ча стигнеме? Кя стигнеме таму, што да примеме старите окончания на падежите. Ако имает такво намерение тие, что прават така тоа е друго нешто но в таков случай требет тие строго да се држат за тоа начало, а не да шавает там и сам. Но можат да ни кажат, что тие я употребявает во винителний падеж и в други подобни случаи не за други нешто, колку за тоа, што тамошната окончателна буква, сиреч А, полугласно се произносит; и понеже в старо време в подобните места стояла полугласната буква Ѫ, за тоа сега мие Ѫ клаваме таму. Но пак и в таков случай се раздат противоречие ибо мие знаеме, и погоре рекохме, что в некои стани А немат ясний и тврдий свук, а слаб и полугласен, особенно кога она е наконец. Следователно ако по тая причина вие винителниот падеж пишите со Ѫ, тога требете сите падежи на единственното число в женските имина и на множественно число в средний род да и пишите со Ѫ; зашто сите тие имает совршенно еднакво произношение без окончанието, и в таков смисл мие имаме толко еден падеж. Но коя от двете е по полезно да употребите А или Ѫ, очевисно е что А, ибо немат за ваш хатер сийот народ да предчуват и да кршит язикот си наво полугласно произнесување там, где он навикнал да произносит полно и слободно; не што станет он на секое, дге му се сретит вашето Ѫ да се приготвуват и настроюват устата за да го произнесет правилно.

Тоа што казахме за Ѫ можеме да кажеме и за ЪІ. Понеже овая буква имат совршенно еднакво произносување со и и николку не се отличуват от него нужно е, според нашето мнение, да се изврлит от новоболгарската писменност како совршенно негодний член. В тако случай етимологията ништо немает да пострадат; ибо она ште се отврждават на сегашното произношение. Ништо не казувает тие, што викает, та, ако изхврлиме ЪІ и други подобни букви, што возникнат голема неудобства в словопроизводството ако некои докажат тоа нешто мие сме готови да се уклониме от своето мнение.

При ова кратко изложение присовкупуваме неколку народни песни на Македонското наречйе, кои в много отношения се љубопитни.


1.

Солнцето ми е на заход.

Самовила е зад гора.

Миче войвода пред нея.

Брза е коња водеше,

Црвен е байрак носеше,

Мирче войвода говорит:

Самовило ле майко ле,

Доста ти коня поводиф;

доста ти байрак поносиф.

А Самовила говорит:

Поводи Мирче поводи,

И црвен байрак поноси

До зеленине ливаде,

до студенине кладенци.

Тамо се женит Янкула.

Девет си сестри канило,

Десета сестра не кани,

Десета сестра коприна.

Коприна во двор седеше,

Друмка си керка чешлаше,

Грумко ле керко, Грумко ле,

Кога кя одиш у вуйка,

У вуйка керко на свадба,

Да в фатиш оро наокол;

Да и пуштиш сая[2] до земи,

Да и кренеш[3] превез от очи,

Да и догледат вуйко ти,

Вуйко ти керко янкула:

От е вуйко ти неверен,

Неверн керко без вера;

А и ми ти кренет срамота.

Грумка отиде на свадба,

Грумка си майка не почу,

Си фати оро наокол,

Си пушти сая до земи,

Си крена превез от очи.

Ми я догледа вуйко е,

Вуйко е лето говорит:

Сватови бели сватови,

Не приполивте пушките;

Не презобавте коните;

Невеста ни е во дворе.

Грумка си вуйка дочула

И љуто ми проколнала,

Оф леле Боже милечек.

Зароси роса крвата,

И погорешти камење,

Потапчите го вуйка ми,

вуйка ми Боже янкула.

Како ми Грумка проклна

Пуста се клетва фатила,

Зароси роса крвата,

И погорешти камење,

И потолкое вуйка е.


2.

Што е врева во поройна црков,

Али грмит ил се земя тресет?

Ни ми грмит ни се земя тресет

Се венчават Милош со невеста.

Е постиснал прсти со прстени

Тая му се нему милно молит,

А Милоше мое мило добро

Не стискай ми прсти со прстени.


3.

Похвалил се богатийот

я су богат и пребогат,

Тук се нашат и понашат

Како риба во глобина.

Како орел во вишинна

Како овца с руго ягне,

Како лоза с бело грозе


  1. Излагавшти овие особенности на Македонското наречйе мие имаме во внимание изложението на Г. Михаиловский за подобните особенности по меѓу новоболгарскиот язик вообште и старийот. Вид. II Вестник Но. 320
  2. женско жубе
  3. Крева ште речет дига.